Λεξιλόγιο

Γλωσσάρι της Οξυάς

Α
α(h)α! = βεβαιωτικό επιφώνημα
α(κ)α! = αρνητικό επιφώνημα
αβέρτα= συνεχώς, χωρίς περιορισμό
αβρόχι = παγίδα για πουλιά
αγγειό = δοχείο, αγγείο
αγλήγορα ή γλήγορα = γρήγορα
αγραπίδα = κρηπίδα στέγης
αδιέτσι = σκέτο, χωρίς προσμίξεις
ακουρμαίνουμι = αφουγκράζομαι, στήνω αυτί
αλάνταβος = απρόσεχτος, άτσαλος
αμαλαϊά = αβόσκητο λιβάδι
αμπώχνω = ωθώ, σπρώχνω
ανάβρα = πηγή νερού
ανάσκλια = ανάσκελα
ανής-λουής = περίεργος, αλλόκοτος
απαγαδιάζω = μετριάζω τον πόνο
απάλη = δέμα σανού
απαναθέ = από πάνω
απ’θώνω = ακουμπάω κάτω
απούθε = από πού, πόθεν
αρά = ρε, βρε
αρδελεύω = κατανικώ
αρενστά = ζυμαρικό τοπικής προέλευσης
αρζαύτι = η ρίζα του αυτιού
αρχύτερα = νωρίτερα
ασκένουμι = σιχαίνομαι
αστρέχα = το πίσω μέρος του σπιτιού (γενικά των κτισμάτων)

Β
βαγκανάω = βουΐζω
βάντα = κομμάτι κλωναριού δέντρου
βαρκό = έλος, βάλτος, βαρικό
βελέντζα = φλοκάτη
βιδούρα = παλιό μέτρο χωρητικότητας σιτηρών (ξύλινο)
βιτούλι = κατσίκι ηλικίας ενός έτους
βλογούδι = στρογγυλό ψωμάκι που φτιάχνονταν μαζί με τα πρόσφορα
βόμπρας = μπόμπιρας
βουνιά = νωπή κοπριά αγελάδας
βουρκάει = λέγεται για το γουρούνι που εκδηλώνει επιθυμία ζευγαρώματος
βραστόγαλο = βραστό πρόβειο γάλα
β’τσέλα = τσότρα, βιτσέλα
βυζολόι = μπιμπερό

γαλάρι = γαλακτοφόρο ζώο
γαργαράκι = μικρό και ψιλόηχο κυπρί
γαρδαβίτσα = κρεατοελιά, ακροχορδώνας
γάρος = υγρό που απομένει μετά το στράγγισμα του φρέσκου τυριού
γατσούδι = γατάκι
γηροκόμι = ηλικιωμένος άνθρωπος
γίκος ή γιούκος = το σύνολο των κλινοσκεπασμάτων
γιρμάς = αλεσμένο ρόβι για ζωοτροφή
γκαϊδός = αλοίθωρος
γκαλιορίζω = αχνοβλέπω, βλέπω πολύ αμυδρά
γκανιάζω = σκάω από δίψα, ή από κλάμα
γκαφάλι = άνθρωπος μειωμένης αντιληπτικότητας
γκίζει (με)= με ενοχλεί το στομάχι λόγω πείνας
γκλάβα = κεφάλι
γκουρλώνω = γουρλώνω
γκουρπάνι = ζώο που προορίζεται για θυσία
γκούτχιας = το πίσω μέρος της κεφαλής, το ινίο
γκρίντζιαλος = γκρινιάρης
γκώνομαι = δυσκολεύομαι να καταπιώ λόγω υπερβολικού φαγητού
γλέπω = βλέπω
γνέμα = νήμα προερχόμενο από γνέσιμο στη ρόκα
γουρμάζω = ωριμάζω
γουρνοτσάρ(ου)χα = τσαρούχια από δέρμα γουρουνιού
γρέκι = χώρος διανυκτέρευσης κοπαδιού

δαμάλα–ι = αγελάδα ηλικίας ενός έτους
δάχλο = δάχτυλο
δράγκανο = το πολύ ξερό (ψωμί κυρίως)

είνουρο = όνειρο

Ζ
ζαγκανιέμαι = κουνάω το σώμα μου
ζαλίκι = ποσότητα φορτίου που μεταφέρεται στην πλάτη
ζάνζτα = γκρίνια
ζάπι = δάμασμα, έλεγχος

ζάρκο = ζώο που δεν μεγαλώνει το τρίχωμά του
ζέβλα = ξύλο που πιάνει το λαιμό ζώου στο ζυγό
ζιόγκος = εξόγκωμα του σώματος
ζυματούρα = είδος πίτας (ταψιού)

Κ
καϊπιώνω = κρύβω πολύ καλά κάτι
κακαράντζα = η σφαιρική κοπριά των αιγοπροβάτων
κακάτσιαλο = το κακάδι της μύτης
κάλεσια = προβατίνα λευκόμαλλη με σκουρόχρωμους κύκλους γύρω στα μάτια
καλοπίχειρα = εύκολα
καραμπάσια = προβατίνα με πολλά μαύρα στίγματα στο πρόσωπο
καρπολόι = ξύλινο φτυάρι για το λίχνισμα του σταριού
καταή = χάμω, στο έδαφος
κατσιλώνα = χρυσόμυγα
κατσιούλα = σκούφος, σκούφια
καύκαλο = το όστρακο, το κρανίο
καψαλίζω = καίω τις τρίχες του δέρματος ή τα φτερά μαδημένου πουλιού.
κια = παραφθαρμένος τύπος του "και"
κιαρατάς = κερατάς
κιοτεύω = αποθαρρύνομαι, τα χάνω
κλιτσάπα = ξύλο γυριστό στην άκρη
κλιτσ'νάρι = πολύ αδύνατο, λεπτό
κλοτσοτύρι = είδος τυριού που γίνεται από το ξινόγαλα
κλούρα = κουλούρα, (κλούρια – κουλούρια)
κόγξα = αντίρρηση, δισταγμός
κόθρος = το γύρισμα των φύλλων της πίτας, η κόρα του ψωμιού
κολιάστρα = το πρωτόγαλα (γάλα μετά τη γέννηση)
κόντα–ες = αυγά ψείρας, κόνιδες
κόρδα = περιφραγμένος χώρος για τη φύλαξη αιγοπροβάτων
κορδιλιάγκος = ο λάρυγγας
κορφή = χοντρό ξινισμένο γάλα πριν την εξαγωγή του βουτύρου
κοτάω = τολμώ
κουκόσια = το ξερό καρύδι
κουκουμπέλα = το μανιτάρι
κουλκουτάω = αναταράσσω υγρό που είναι σε κλειστό δοχείο
κουμάσι = το μέρος που στεγάζονται τα γουρούνια
κούνταλο = ξύλο που εξέχει από τοίχο
κουπάνα = σκάφη στην οποία τοποθετείται το φαγητό των ζώων
κουριαστής = μεγάλο πριόνι για τεμαχισμό κορμών
κουτσακιάζω = δένω το σκοινί στο κοτσάκι του σαμαριού
κούτσικος = μικρός
κούτχιας = το μέτωπο
κόφτρα = πριόνι που το χειρίζονται δύο άτομα, σημείο όπου το νερό αλλάζει και μπαίνει σε άλλο αυλάκι

Λ
λαμπάζω = τρομάζω
λαντσοκόβω = πηγαινοέρχομαι ανήσυχα
λαρώνω = ηρεμώ
λιαγκρίζω = αχνοβλέπω
λιάκατα = εντόσθια, αλλά και μικρά παιδιά
λιατσιάζω = συνθλίβω κυριολεκτικά με πίεση (επί φρούτων)
λιβακώνομαι = ζεσταίνομαι πάρα πολύ (από λίβα)
λιγώνω = χάνω τις αισθήσεις, λιποθυμώ
λιμπά (τα) = οι όρχεις
λουϊάζω = βλέπω, διακρίνω
λουρώνω = αποκτώ ελαστικότητα όπως μια λούρα
λογγά = επίπεδη έκταση κοντά σε ποτάμι
λούρα = βέργα
λωβιασμένος-η-ο = βρωμισμένος

Μ
μάκι = μήπως
μαναφούκια = κουτσομπολιά
μανιά = η γιαγιά
μαντζαφλάρι = μικροαντικείμενο που μας διαφεύγει το όνομά του
μαξούλι = η συνολική σοδειά
μαραγκιάζω = μαραίνομαι
μαργώνω = κρυώνω
μαρκαλιώται = συνουσιάζεται (επί αιγοπροβάτων)
μαρκάλος = η σεξουαλική επιθυμία των αιγοπροβάτων
μαρκιόμαι = αναμασώ την τροφή, μηρυκάζω
μαστάρι = ο μαστός ζώου
ματά = ξανά
ματσιαλάω = μασουλάω κάτι
μαχιά = το κεντρικό ξύλο της στέγης
μισάλι ή μεσάλι = είδος τραπεζομάντηλου για το σκέπασμα του ψωμιού
μισάντρα = ξύλινη ντουλάπα για τα πιατικά
μισιακός = αυτός που ανήκει σε δυο
μοιράδι = το μερίδιο
μόλτσα = ο σκόρος
μούμος = ακαθόριστη δαιμονική μορφή για εκφοβισμό των μικρών παιδιών, η λάμια
μουνουχίζω = ευνουχίζω
μούσκλια = τα βρύα
μούτος = ο μουγγός, ο κωφάλαλος
μπαΐρι = ακαλλιέργητο χωράφι
μπακράτσι = χάλκινο δοχείο με επάνω λαβή
μπάπαλο = το μικρό σκουπίδι
μπάτσα (η) = σφαλιάρα, κλαδί ελάτου (να στρώνει μπάτσες στρώματα κι οξυές προσκεφαλάρια… Δημ. Τραγούδι)
μπέλλα (η) = η λευκή προβατίνα με ολόλευκο και το προσώπο
μπιζερίζω = κουράζομαι, βαριέμαι
μπιτίζω-μπίτ(η)σα = τελειώνω - τελείωσα
μπλάζω = συναντώ τυχαία
μπλάνα = κομμάτι ξύλου, χώματος, τυριού
μπλιόρι = πρόβατο ηλικίας δύο ετών
μπλουγούρι = χοντροκομμένο σιτάρι, πληγούρι
μπλούχος = ποντίκι των δέντρων, δασόμυς
μπουκουβάλα = ψιλοτριμμένο ψωμί και τυρί ή ζάχαρη ανακατεμένα σε μία μάζα
μπουμπάρι = γεμιστό παχύ έντερο με χοιρινά εντόσθια
μπουρμπότσιαλος = μικρό ζουζούνι, ζωύφιο
μπουτινέλος = ξύλινο δοχείο κωνοειδές όπου διαχωρίζεται το βούτυρο από το ξινόγαλο
μπουτινός = το μέρος μεταξύ ταβανιού και στέγης
μπράχος = η σκόνη από τα φύλλα του πλάτανου

Ν
ναμ = δος μου
νογάω = καταλαβαίνω, μου κόβει
νταϊάκι = ξύλινο υποστήριγμα
ντερλικώνω = τρώω πάρα πολύ
ντέσιμο (το) = μπλέξιμο
ντιπ (τουρκ.) = καθόλου
ντίρα = πέρασμα

ντο(υ)ρός = ίχνος πατημασιάς ζώου
ντρίμιρος = ο κόνδυλος του κυκλάμινου
ντροχιάζω = στριμώχνω

Ξ
ξάι = ποσότητα αλευριού για αμοιβή του μυλωνά
ξαμώνω = επιχειρώ να επιτεθώ σε κάποιον
ξιαγκλίζω = χτενίζω τα μαλλιά με χοντρή χτένα για να ξεμπλεχτούν
ξιακρίζω = ασχολούμαι με τις άκρες (χωραφιού κλπ)
ξιαναγκρίζω = παρακινώ, ερεθίζω
ξιαρνώ ή ξιαρίζω = καθαρίζω με φτυάρι τις κοπριές (των μεγάλων ζώων)
ξικαμπάω = εμφανίζομαι να έρχομαι από μακριά
ξιμισκλάω = χωρίζω τα σκέλη σε δύο μέρη (επί δέντρων)
ξιμπλέτσωτος = γυμνός, τσίτσιδος
ξιζάρκωτος = γυμνός από τη μέση και πάνω
ξιτσάν’σα = ξεμυαλίστηκα,
ξιτσίπωτος = αυτός που δεν φοράει τσίπα

ξιχαλάω = βγάζω την κρούστα που πιάνει η πληγή

Ο
ουδίζω = ομοιάζω, προσομοιάζω (δεν ουδίζει με τον πατέρα του)
ουρλό = νερουλό, όχι σφιχτό (επί αυγού, το μελάτο)

Π
παγγλίδια = σπασμένο σε μικρά κομμάτια
παρανταριά = όλα με τη σειρά
παρασάνταλος = αυτός που έχει κάποια σωματική ανωμαλία
πισπιλάω = πασπαλίζω, καλύπτω με λεπτό στρώμα σκόνης κάτι
παστάλι = τρυφερό φασολάκι
παταριά = σφαλιάρα
πατ'λιά = πατουλιά, αγκαθωτός θάμνος
παχνί-παχνιάζω = φάτνη – βάζω τροφή στο παχνί
πεικαστάρι =αίνιγμα

πέτακας = απόκρημνο μέρος
πέταυρο = σανίδι ελάτινο βγαλμένο με σφήνα και τσεκούρι (απλάνιστο)
πέτρο = το φύλλο της πίτας
πετρόβεργο = ο πλάστης, ξύλινη κυλινδρική βέργα για άνοιγμα φύλλου πίτας
π'θαμή = πιθαμή
πιστρώνω = γυρίζω το κάτω μέρος φορέματος ή παντελονιού
πλαστήρι = ξύλινη κυκλική επίπεδη επιφάνεια για άνοιγμα φ. πίτας
πλαστός = είδος πίτας με καλαμποκάλευρο
πλόχειρο = ποσότητα χούφτας του ενός χεριού
πόντζι = τσίπουτο βραστό για το κρύωμα
πουλαλίγα = καθόλου έως λίγο
πρεβέντα = η κουλούρα της νύφης
πρέκνα = οι φακίδες του προσώπου
προγκάω = το βάζω στα πόδια από τρόμαγμα
προπάω = προλαβαίνω το χρόνο, προφθαίνω
πχιάδια = πανιά για το πιάσιμο των καυτών σκευών

Ρ
ρόγα = η αμοιβή του τσοπάνη
ρογκαλιάζομαι = χτυπώ από ξύλο που προεξέχει αδέσποτο
ρογκάλι = ξύλο που προεξέχει σε κορμό δέντρου

Σ
σγαρόνια = πλεχτές μάλλινες πατούσες για σπιτική χρήση
σια = προς, (σια πέρα, σια δώθε κλπ)
σιουγκράω = σκουντώ
σιούτος-α-ο = το ζώο που δεν φέρει κέρατα, μεταφορικά αυτός που δεν δέχεται συμβουλές
σκανιάζω = έχω θυμό, λύπη ή εκνευρισμό
σκαπετάω = γέρνω πίσω από ράχη
σκαρίζω = βγάλω τα πρόβατα από το γρέκι για βοσκή
σκιρεύω = κάνω δουλειές της κουζίνας
σμίρλα = γκρίνια
στριγγλιάτα = φρεσκοπηγμένο τυρί, τυρόπηγμα
στρούγκα = περιφραγμένος χώρος για το άρμεγμα των προβάτων
συμπάω = συμμαζεύω τα ξύλα της φωτιάς
συνταρχάω = κάνω γρήγορα, επιταχύνω το ρυθμό
συντομοιάζω = παρομοιάζω με κάποιον
συρμή = επιδημία ασθένειας

Τ
ταπουτώρα = πριν από λίγο
ταχιά = αύριο
τραπέτσι = το πολύ ξινό
τριψάνα = παπάρα

τσάκνο και τσακνάκι= μικρό και ψιλό ξύλο

τσάρχος = ιδιαίτερος χώρος για τα κατσίκια μέσα στο μαντρί
τσιακατίζω = χάνω τα λογικά μου
τσιακλατάω = χτυπώ αυγά για ομελέτα
τσιανάκια = τα κουζινικά σκεύη
τσιαούλι = το σαγόνι
τσιαπαλίζω = σκάβω επιφανειακά, σπάζω χωμάτινους σβόλους
τσιατή = σκελετός στέγης
τσιάφι = πάχνη
τσιμούρι = τσιμπούρι
τσιούχτρα = είδος μικρού επιθετικού μυρμηγκιού
τσίπα = μαντήλα, ο λεπτός υμένας που καλύπτει τα εντόσθια
τσιρένι = ποσότητα τριφυλλιού ίσο με μια αγκαλιά
τ'φάνι = σύννεφο βροχής

Φ
φιλί = κομμάτι πίτας, φελί (ιταλ.)
φλύντρας = μικρό είδος πεταλούδας
φλυντράω = πετάω
φτουράω = είμαι επαρκής ως προς το χρόνο, φτάνω για κάτι
φύβγα = το φευγιό, η φυγή

Χ
χάβδα = η με ανοιχτά τα πόδια καθιστή στάση
χαϊβάνι = το ζώο, μεταφ. ο καλοκάγαθος άνθρωπος
χαΐρι = προκοπή
χαλεύω = ζητάω
χατίλι = το κενό μεταξύ τοίχου και χαμηλότερου σημείου στέγης
χαψιά = η μπουκιά
χλιμάρα = πολλή δουλειά,
χλιμένος = ο ανεπρόκοπος
χου(γ)ιάζω = φωνάζω δυνατά
χούι = κακή συνήθεια